Tıbbi Beslenme Tedavisinde Makro ve Mikro Besin Ögeleri

KARBONHİDRATLAR

Vücuttaki tüm hücrelerin en önemli enerji kaynağı, karbonhidratların en küçük yapı taşı olan glukozdur. Plazma glukozu öğünden sonra artmakta ve iki saat sonra normal düzeye düşmektedir. Öğünde alınan besinin yapısı, partikül büyüklüğü, nişasta yapısı, pişirme yöntemleri gibi faktörler plazma glukoz seviyesini etkilemektedir. Öğün sonrası plazma glukozunda görülen artışın hızı ve miktarı öğünün içeriğine ve öğünde tüketilen miktara göre değişiklik göstermektedir. Bu nedenle diyabetin tıbbi beslenme tedavisinde, karbonhidratların türü ve miktarı önemlidir. Yetişkin bireylerin diyetlerindeki toplam karbonhidrat miktarı kesinlikle 130 gr/gün altında olmamalıdır. Bununla birlikte diyabetli bireyin günlük alması gereken karbonhidrat miktarı bireyin beslenme alışkanlıklarına, ağırlık kaybı ve glisemik hedeflerine, eşlik eden hastalıkların varlığına ve biyokimyasal parametrelerine (plazma glukoz, kolesterol, trigliserid düzeyleri vb.) göre belirlenmelidir (TEMD, 2018). Ayrıca karbonhidrat türü olarak da basit karbonhidratlar yerine kompleks karbonhidratlar (rafine edilmemiş besinler, tam tahıllar, kurubaklagiller vb.) tercih edilmelidir.

PROTEİNLER

Tip 2 diyabetli bireylerin protein gereksinimi sağlıklı bireyler ile aynıdır (ADA, 2019).. Diyetle alınan protein plazma glukoz düzeyini yükseltmeden insülin yanıtını artırmaktadır. Bu nedenle hipogliseminin önlenmesi ve tedavisinde protein içeriği yüksek kompleks karbonhidrat kaynakları önerilmemektedir. Bireyin günlük enerji gereksiniminin %15-20’si proteinlerden sağlanmalıdır. Ancak nefropatisi olan diyabetli bireylerde diyetle protein alımı 0,8 g/kg/gün olacak şekilde planlanmalı, yüksek protein alımının bu bireylerde böbrek yetmezliği gelişimine neden olabileceği unutulmamalıdır. Diyabetli bireylerde diyetle protein alımının %1 artırılması ile son dönem böbrek hastalığı riskinin önemli düzeyde arttığı belirtilmektedir.

Protein alımının artması doymuş yağ asitleri alımını da artırdığı için özellikle hayvansal kaynaklı protein alımı gereğinden fazla olmamalı, yeterli düzeyde olmalıdır. Kırmızı et yerine beyaz et tüketimine (tavuk, hindi ve balık), süt yoğurt, peynir gibi süt grubundaki besinlerin de az yağlı olanlarının tüketimine özen gösterilmelidir. Salam, sosis, sucuk, pastırma gibi işlenmiş et ürünlerinden ve doymuş yağ içeriği yüksek olan sakatatlardan (karaciğer, beyin vb.) uzak durulmalıdır. Ayrıca bitkisel protein içeriği yüksek olan kurubaklagil tüketiminin haftada en az 2-3 kez olmasına dikkat edilmelidir.

YAĞLAR

Günlük enerji gereksinmesinin %20-35’inin yağlardan karşılanmalıdır. Kardiyovasküler risk ve metabolik hedefler açısından diyet yağlarının miktarına ve türüne dikkat edilmelidir. Özellikle doymuş yağlardan gelen enerji miktarının sınırlandırılması gerekmektedir. Kardiyovasküler hastalık gelişme riskini azaltmak için, diyabetli bireylerin diyetle trans yağ asitleri alımlarını mümkün olduğunca en aza (toplam enerjinin <%1) indirerek, enerjinin <%7’sini doymuş yağ asitleri oluşturacak şekilde sınırlandırmaları, diyet kolesterolünü 300 mg’ın altına düşürmeleri ve haftada en az 2 kez omega-3 yağ asidi kaynağı olan balık tüketmeleri önerilmektedir (Kanada Diyabet Derneği/CDA, 2013; TEMD, 2018). Amerika Diyabet Derneği (ADA, 2019); diyabetli bireyler için günlük aldıkları enerjinin toplam yağdan gelen oranının <%30 olması, enerjinin <%7’sinin doymuş (tereyağı, iç yağı, kuyruk yağı vb.), <%8-9’unun çoklu doymamış (ayçiçek yağı, soya yağı, mısırözü yağı vb.), yaklaşık %15’inin de tekli doymamış (zeytin yağı, fındık yağı, ceviz yağı) yağ asitlerinden gelmesini önermektedir. Ayrıca; tekli ve çoklu doymamış yağ asitleri bakımından zengin Akdeniz tipi beslenme modelinin, glisemik kontrol ve kardiyovasküler risk faktörleri üzerinde olumlu yönde etkili olabileceği belirtilmektedir (ADA, 2019).

Yağ tüketimini azaltmak için;

Kırmızı et yerine, tavuk, balık, hindi eti tercih edilmeli,

Etli yemeklere ayrıca yağ eklenmemeli,

Yemeklerde katı yağ yerine sıvı yağ kullanılmalı ve mümkün olduğunca yağ miktarı azaltılmalı,

Sakatatlar (karaciğer, beyin, böbrek vb.), doymuş yağ ve kolesterol içerikleri yüksek olduğu için tüketilmemeli,

Sosis, salam, pastırma, sucuk gibi işlenmiş et ürünleri tüketilmemeli,

Kuyruk yağı, iç yağı, tereyağ ve katı yağlar kullanılmamalı,

Yemekler pişirilirken kızartma ve kavurma yerine ızgara, haşlama veya fırında pişirme yöntemleri tercih edilmelidir.

VİTAMİNLER VE MİNERALLER

Diyabetli bireylerin enerji gereksinimleri yeterli ve dengeli öğünler ile karşılandığı sürece genellikle vitamin ve mineral gereksinimleri de karşılanabilmekte, herhangi bir vitamin/mineral desteğine ihtiyaç duyulmamaktadır. Ancak metformin kullanımında B12 vitamini eksikliği görülebilir, bu durumda bireyin suplemanlar ile desteklenmesi gerekir. Özellikle anemi veya periferik nöropatisi olup, metformin kullanan hastaların periyodik olarak B12 vitamini düzeylerinin takip edilmesi gerekir. Bireyselleştirilmiş beslenme planında yer alan besinler, bireylerin vitamin-mineral gereksinimlerini karşılayabilmektedir (ADA, 2019). Diyabetli bireylerde rutin E ve C vitamini ve karoten gibi antioksidanların kullanımı önerilmemektedir. Ancak metabolik olarak kontrol edilemeyen diyabetlilerde mikro besin ögesi yetersizliği görülebilmekte bu durumda doktor tarafından mutivitamin destekleri önerilebilmektedir. Bununla birlikte Tip 2 diyabetli bireylerde oksidatif stresin diyabetik komplikasyonların oluşumunda etkili olduğunun bilinmesi nedeniyle;