Skip to content

+670 3323855

info@alolafoundation.org

Timor Plaza, CBD 10,(https://www.alolafoundation.org/find-us-on-google-map/)

Strong Women Strong Nation

Support Now

DESKURSU DIRETORA EZEKUTIVA FUNDASAUN ALOLA IHA KOMEMORASAUN LORON MUNDIAL FETO.

Salaun Administrador Vera Cruz, 18 Marsu 2026.

“Ba ita-nia objetivu ba iha loron komemorasaun loron feto ida-ne’e, mak atu asegura feto nia direitu, no suporta asaun sira ba iha igualdade jéneru iha setór importante sira iha mundu. Segundu, atu fó inspirasaun kona-ba feto nia jornada luta liuliu partisipasaun iha tempu ida-ne’e ba iha dezenvolvimentu nasionál, no mós atu apoiu feto nia partisipasaun iha vida polítika, liuliu oinsa preparasaun feto nia partisipasaun ba iha eleisaun munisipál ne’ebé mak atu akontese iha tinan oin ka tinan ida ne’e.

Ita ko’alia konaba komemorasaun Loron Mundiál Feto, ida-ne’e hanesan momentu importante ida ba ita hotu atu rekoñese fila fali knaar, papél importante ne’ebé feto sira iha, feto sira kontribui ba iha dezenvolvimentu nasaun liuliu la’ós de’it feto mundu tomak, maibé liuliu feto iha Timor, ne’ebé ita hotu rekoñese sira-nia papél importante hahú hosi luta iha tempu rezisténsia to’o mai iha ukun rasik-an, ita kontinua luta ida-ne’e ba kontribui ba dezenvolvimentu nasionál ba rai doben ida ne’e

Se ita haree fila fali liga ho ita-nia lema ‘Asegura Igualdade ho Pozisaun Feto iha Pozisaun Foti Desizaun nian’, feto nia partisipasaun ita bele dehan ita atinji númeru ida ne’ebé estraordináriu iha nivel Ázia, ne’ebé mak feto ho apoiu hosi Lei Eleitorál nian, Lei Numeru 6/2006, ne’ebé mak fó oportunidade ba feto sira atu hola parte iha vida polítika ninia lideransa feto. Ita orgullu mós ita-nia Governu, Nonu Governu ne’ebé mak fó ona oportunidade ba feto atu lidera Parlamentu Nasionál, ida-ne’e orgullu boot ida ba susesu ne’ebé feto Timor Leste iha.

Ita ko’alia kona-ba ita-nia progresu ne’ebé ita atinji ona iha Timor-Leste, progresu lubuk ida iha área igualdade jéneru no lideransa feto. Governu halo esforsu lubuk ida apoiu ami hanesan sosiedade sivíl, ita atinji buat lubuk ida, buat boot ida ne’ebé mak halo husi lideransa feto iha Parlamentu Nasionál, reprezentante feto tuur iha Parlamentu Nasionál sai ona 36 pursentu. Ita mós haree ita-nia Governu kontinua fó pozisaun lideransa feto iha área estrutura Governu nian, iha Ministra, nune’e mós Vise-Ministra, depois mai ba Sekretária Estadu, i ba iha lideransa iha munisipál nian, ne’ebé ita haree daudaun ona oinsá ita nian Governu tau atensaun hodi fó oportunidade ba feto sira atu hola parte iha área foti desizaun.

Ita haree mós ba to’o nivel suku, aldeia, administrativu nian, ita haree ezemplu ida mós ita-nia mana APA hosi Vera Cruz nian ne’ebé daudaun hamutuk ho ita. Ne’e orgullu boot ida ne’ebé ita-nia Governu, sosiedade sivíl sira durante ne’e luta ba, no fó rekoñesimentu boot ba mundu katak Timor-Leste alkansa diak teb-tebes iha área igualdade jéneru nian ne’ebé mak atinji ita nia meta ODS nian ba iha númeru lima.

Se ita hare ba progresu sira-ne’e liga fali ba iha tema mundiál Loron Mundiál Feto nian, ko’alia konaba ‘Direitu, Justisa no Asaun’. Asaun sira-ne’ebé mak iha, ita hare ba progresu ne’ebé mak Timor-Leste atinji ne’e, ita labele haree de’it ida-ne’e hanesan oportunidade ne’ebé feto iha, maibé ita hare ida-ne’e hanesan igualdade jéneru ne’ebé mak Timor-Leste atinji, dignidade feto nian, no mós rekoñesimentu ba papél feto iha área lideransa, liuliu iha áreas oioin, la’ós de’it iha vida polítika maibé mós iha vida públika, iha sosiedade sivíl, iha komunidade nia le’et. Tanba ita hare ba knaar feto sira-ne’ebé importante tebes iha komunidade, liuliu papél prinsipál feto nian hanesan inan, hanesan kuidadór família nian, hanesan líder komunitária, servisu maka’as tebes atu asegura moris-di’ak família nian, moris-di’ak komunidade nian, no kontribui nafatin ba dezenvolvimentu rai doben ida-ne’e.

Fundasaun Alola liga ba iha tema ida-ne’e, asaun lubuk ida mak ami halo ona liuhosi ami-nia programa advokasia ne’ebé servisu maka’as ba iha direitu igualdade jéneru, direitu feto, asegura direitu feto, no mós kapasitasaun ba lideransa feto nian. Liuhosi ami-nia programa haat ne’ebé iha, ami iha programa advokasia ne’ebé mak hare ba prevensaun violénsia bazeia ba jéneru, kapasitasaun ba feto iha área lideransa liuliu oinsá feto sira bele hamriik ko’alia hanesan líder, public speaking , hakbiit mós sira iha área ekonomia, oinsá feto sira bele iha rendimentu rasik.

Depois mós atu hakbiit feto sira iha área edukasaun, ami fó mós bolsa estudu ba feto sira, liuliu ba foinsa’e jovens sira, atu bele asesu ba nivel edukasaun ne’ebé di’ak iha rai laran. I ami mós fó apoiu ba iha saúde feto, liuliu saúde inan no oan, saúde reprodutiva ba foinsa’e sira, no asaun sira-ne’e ami halo atu bele asegura katak feto sira goza sira-nia direitu, iha asesu ba iha oportunidade moris nian ba iha setór hotu-hotu, liuliu partisipasaun iha vida podér foti desizaun nian, liuliu iha vida públika no mós vida polítika nian.

Ita bele dehan katak ita-nia Governu tau atensaun máximu hanesan ohin temi ona tebes liu husi ita-nia kuadru legál sira, liuliu ita-nia lei ne’ebé fó oportunidade ba feto sira, apoiu feto sira atu bele kandidata-an ba mós iha pozisaun vida polítika ninian. Ida-ne’e orgullu boot mai ita, i kontinua esforsu-an atu bele tulun feto-maluk sira barak liután mak bele hola parte iha área foti desizaun nian.

Entaun Fundasaun Alola nafatin iha ninia komitmentu atu apoiu feto sira, atu kapasita feto sira iha área lideransa, hahú hosi kapasita feto potensiál sira ne’ebé mak bele hamutuk iha área munisípiu atu preparadu ka atu prepara-an ba iha eleisaun munisipál ne’ebé mak sei akontese iha tempu besik nia laran. Entaun liuhosi misaun sira ne’ebé ami iha, atu dader ida-ne’e, servisu hamutuk ho SEI (Sekretária Estadu ba Igualdade) ho apoiu hosi SEI nian, ami realiza eventu ida-ne’e mós atu bele haforsa ba feto, liuliu asegura igualdade iha pozisaun foti desizaun.

Entaun iha ne’e hanesan ita-nia rona ona, oradór importante sira, bainaka espesiál sira ne’ebé mak sei fó mai ita oinsá polítika sira-ne’ebé mak apoiu feto atu partisipa iha vida polítika nian. Depois iha mós sensibilizasaun Lei Podér Lokál ne’ebé hosi MAE (Ministériu Administrasaun Estatál) sei aprezenta mai ita atu fó enkorajamentu mós ba feto potensiál sira atu bele prepara-an, kandidata-an ba iha podér foti desizaun nian, la’ós de’it iha eleisaun munisipál ne’ebé sei mai, maibé mós ba área setór sira seluk.

I no mós ita-nia Administradora Postu Administrativu Vera Cruz ne’ebé sei fahe mós esperiénsia oinsá nu’udar feto, maneja ita-nia tempu atu bele tau matan ba família uma-laran, oinsá atu maneja servisu hanesan servidór nasaun ninian, hare ba komunidade sira-nia moris, liuliu oinsá asegura feto nia lian.